X
تبلیغات
مرتعداری

مرتعداری
 

 

عدم تغییر محل چراگاه در زمان جفت‌گیری دام‌ها


دامداران البرز شمالی چنین می‌اندیشند که عوض شدن چراگاه و آب و علف در دوره جفت‌گیری گله باعث عدم استقرار جنین در رحم مادینه‌ها می‌شود. به همین دلیل و بر اساس همین دانش یا تجربه چراگاه گله را تا پایان دوره جفت‌گیری تغییر نمی‌دهند.

 

مدیریت چرا از طریق ایجاد فاصله زمانی در آب دادن به گله


دامداران البرز شمالی هنگامی که هوا سرد شده و علوفه کم و بیش آبدار نیز وجود داشته باشد، دام خود را یک روز در میان به محل آبشخور می‌برند. این امر سبب می‌شود بخشی از مرتع که فاقد منابع آب قابل استفاده است چرا شود.

 

مدیریت چرا پس از آب دادن گله


رساندن به موقع دام برای نوشیدن آب موجب تعادل در چرا و یکنواخت شدن چرای مرتع می‌شود. هنگامی که دام تشنه است میل کمتری به چرا داشته و بیشتر به راهپیمایی می‌پردازد. پس از خوردن آب میل شدیدی به چریدن پیدا می‌کند ولو آنکه علوفه‌ای که در دسترس است نامرغوب باشد. بنابراین بلافاصله پس از خوردن آب در اطراف محل آبشخور شروع به چرا می‌کند. اگر این اتفاق در روزهای متوالی تکرار پیدا کند عرصه اطراف آبشخور به شدت چریده شده و رو به قهقرا می‌رود. چوپانان با تجربه با واداشتن گله به راهپیمایی و خروج از حریم آبشخور و رفتن به عرصه‌های عادی چراگاه از پیدایش منطقه بحرانی که ناشی از چرای نامتعادل است جلوگیری می‌نماید.

 

چرای ترتیبی گله در محل های بدون حصار


مکرراً مشاهده شده که چوپانان چراگاه‌هایی چون چمنزارها را به ده‌ها قطعه فرضی تقسیم کرده و هر قطعه را در یک روز می‌چرانند. نکته جالب توجه آن است که قطعات حدوداً هزار متری همجوار، بدون آنکه دام وارد عرصه‌های چرا نشده گردد. این بی‌نیازی به حصار مرهون مهارت چوپانان در شناخت و هدایت گله است. این امر سبب می‌شود بدون نیاز به کمترین حصارکشی و با استفاده از دانش و مهارت چوپان مرتع به صورت دلخواه چرانده شود.

 

چرای گله در شب


شبانان بر این تجربه‌اند که چراندن گله در شب مفیدتر است و یک ساعت شب چر را برابر چندین ساعت چرای روز می‌دانند.

 

اهمیت ترکیب گله


دامداران البرز شمالی بر این باورند که گله باید ترکیبی از بز و میش باشد. زیرا بزها از نظر تغذیه‌ای به چریدن بوته‌ها علاقمند بوده و جست و خیز بیشتری دارند و در مناطق پر شیب و سنگلاخی بهتر چرا می‌نمایند، علاوه بر این در هر گله تعدادی بز لازم است تا در هدایت و جابجایی گله از وجود آنها استفاده شود.


اهمیت کلاغ در مبارزه با ملخ ها


مراقبت و حمایت چوپانان از کلاغ‌ها برای جلوگیری از ازدیاد ملخ‌ها و از بین رفتن مراتع خصوصاً در مراتع با رطوبت بالا

 

جلوگیری از چرای دام در روزهای متوالی در مناطقی که دارای علوفه با کیفیت خیلی متفاوت باشند


دامداران البرز شمالی عقیده دارند که در چرانیدن دام بایستی از تنگه لس شدن آنها جلوگیری شود. بدین معنی که نباید غذای دام ها در یک روز خیلی خوب و در روز دیگر بد باشد.

 

درمان مسمومیت ناشی از استفاده از اردولوک (دامداران البرز شمالی)


1- رگ زدن گوش دام مسموم: این کار به نحوی صورت می‌گیرد که مقداری از خون دام از رگ بریده شده بیرون و به اصطلاح گوسفند هول بخورد.
2- مقداری روغن کرچک یا روغن خوراکی به دام مسموم خورانده می‌شود.

 

اهمیت شکل آرایش گله


دامداران البرز شمالی سعی می‌کنند گله را به گونه‌ای حرکت دهند که طول و عرض آن تقریباً یکسان باشد (در مناطق کوهستانی). این امر چندین حسن دارد: اول اینکه از جدا شدن گله و خطر گرگ زدگی کم می‌کند. دوم اینکه هنگامی که گله به صورت طویل چرا می‌کند راهپیمایی دام بیشتر شده و به دام های لاغر و عرصه چراگاه فشار وارد می‌شود.

 

مدیریت گله در فصل گلدهی گیاهان مرتع


در فصل گلدهی گیاهان مرتع، دام‌ها برای چریدن از گل‌های تازه شکوفا شده بیشتر راه پیموده و کمتر توقف می‌کنند این امر موجب راهپیمایی زیاد و صرف انرژی دام، لگد کوب شدن مرتع و چرای نامناسب مرتع می‌شود که چوپانان از این امر جلوگیری می‌کنند.


استراحت دام در ساعات گرم روز در مرتع


در ساعات گرم هوا در تابستان (ساعات اولیه بعد از ظهر) دام میل دارد که تا مساعد شدن هوا استراحت کند، بنابراین حرکت گله در ساعات گرم هوا باعث می‌شود تا گله ساعتی را صرفاً راهپیمایی نموده و به چرا نپردازد، راهپیمایی بدون چرا هم به ضرر دام و هم به ضرر چراگاه تمام  می‌شود که چوپانان از این امر خودداری می‌کنند.


برخی از اعمالی که مرتعداران شهرستان استهبان، منطقه ماهور، زیربند شهرستان ممسنی و ایل قشقایی برای بهره‌برداری بهتر از مراتع انجام می‌دهند


- رها کردن قطعاتی از مرتع به مدت 2 تا 3 سال: برخی از مرتعداران معتقدند که با اعمال چنین مدیریتی، ظرفیت مراتع به بیش از 5 برابر افزایش می‌یابد.

- جمع‌آوری آب در سطوح صیقلی و هدایت آن به قطعاتی از مرتع که ویژگی‌ها و قابلیت‌های بیشتری برای تولید پوشش مرتعی برخوردار است: سابقه استفاده از سطوح صیقلی به دوره ساسانیان می‌رسد. این سطوح چند نوع هستند، انواع اولیه آن سنگی، خاکی و گیاهی است و انواع اخیر آن سیمانی و پلاستیکی است. بکارگیری هر یک از سطوح به شرایط طبیعی زمین بستگی دارد. مثلاً در مناطق کوهستانی از سطوح طبیعی سنگی و یا گیاهی و در مناطق کم ارتفاع از سطوح خاکی کوبیده استفاده می‌شود. در مناطقی که خاک تلخ یا شور باشد از پوشش‌های احداثی نظیر پوشش سیمانی و یا پلاستیکی استفاده می‌کنند. علت استفاده از این مواد برای پوشش سطوح، جلوگیری از شور شدن و یا تلخ شدن آب جمع‌آوری شده برای مصارف انسان است. در صورتی که پوشش سطح صیقل، سیمانی باشد برای جلوگیری از ترکیدگی  سطح در نتیجه انقباض و انبساط سیمان، آن را در قالب‌های معینی می‌ریزند و فاصله بین آنها را رعایت می‌کنند. همچینن برای جلوگیری از آلودگی آب شرب به وسیله حیوانات وحشی نظیر گراز و یا حتی غیر بهداشتی شدن آب به وسیله حیوانات اهلی، دور تا دور سطح را تا رسیدن به مخزن، حصار کشی نموده و از ورود و نزدیک شدن حیوانات به سطح صیقل جلوگیری می‌کنند.
-
شناسایی پوشش مرتعی زودرس یا دیر رس با توجه به شرایط جغرافیایی و آب و هوایی هر قطعه: چنین عملی از فشار مضاعف دام در دوره کوتاهی از سال بر مراتع جلوگیری می‌کند و باعث می‌شود تا دام‌ها دوره طولانی‌تری را در مرتع بگذرانند.


کشت صیفی‌جات مثل هندوانه به وسیله گیاهان مرتعی


کشت هندوانه دیم به روش دیگر در مراتع شهرستان سپیدان در استان فارس تا سال‌های اخیر به طور پراکنده صورت می گرفته است. افراد بومی این منطقه با خراش دادن قسمت خاصی از ساقه برخی گونه‌های گیاهی مرتعی، بذر هندوانه را در آنها قرار می‌داده‌اند. بذر هندوانه از گیاه مرتعی میزبان، آب و سایر مواد غذایی مورد نیاز خود را تامین می‌کند و محصول بسیار خوبی بعمل می‌آید. این روش در برخی مناطق خوزستان و نزدیک سوسنگرد نیز انجام شده است.


احیاء و مدیریت مراتع توسط بخش عمده ای از عشایر استان فارس


یک شکل از این مدیریت از طریق قرق مرتع و عدم ورود دام به مراتع صورت می‌گیرد. برای این منظور عده‌ای از عشایر اقدام به فروش دام مازاد نموده تا از یک طرف علوفه کمتری مصرف شود و از طرف دیگر برای معاش و مستهلک کردن هزینه‌ها در آمدی حاصل شود. شکل دیگر احیاء مرتع به صورت کاشت علوفه و یا درخت کاری است.


پیوند درخت بادام با گلابی وحشی


یک نوآوری جالب توسط یکی از عشایر منطقه تنگ براق سپیدان درباره استفاده بهینه از مراتع پیوند زدن درختان بادام با گلابی وحشی است. با این عمل از هر درخت پیوند زده شده 50 تا 100 کیلو گلابی بدست می‌آید. که می‌تواند برای افزایش درآمد مرتعداران مورد استفاده قرار گیرد.

 

برخی از مهمترین تجربیات و دانش‌های بومی عشایر و روستاییان استان سمنان در زمینه بهره‌برداری صحیح و بهینه از منابع آب و مراتع (علیرضا شاه حسینی، جنگل و مرتع شماره 57)
تخمین وضعیت مراتع (چراپژنی، پل گردی یا علف دیار)


عشایر در اوایل بهار برای تخمین وضعیت علوفه و آب و تعیین زمان کوچ، افراد خبره و با تجربه‌ای را برای برآورد علوفه مراتع به ییلاق گسیل می‌دارند. به این شیوه برآورد در بین عشایر سنگسری، چراپژنی می‌گویند.
دامداران روستای بادله کوه (دامغان) چند روز قبل از کوچ به منطقه ییلاقی، برای ارزیابی وضعیت مرتع و اطلاع از وضع علوفه، از مراتع مذکور بازدید می‌کنند و در صورت مساعد بودن وضعیت مرتع، گله‌های خود را راهی ییلاق می‌کنند. به این کار اصطلاحاً «علف دیار» می‌گویند.
در بین عشایر خوارتوران رسم است 3-2 نفر از دامداران خبره به مراتع سرکشی نموده و وضعیت علوفه را به سایر عشایر گزارش نمایند. این عمل در گذشته از طریق اسب و قاطر و امروز با موتور سیکلت انجام می‌گیرد. هزینه نمایندگان اعزامی، بین دامداران منطقه سرشکن می‌شود.
این عمل در بین عشایر ایل هداوند «پیشگردی» و در بین عشایر ایل الیکایی «کوه گردی» و در بین دامدارن روستای چاشم «چرا پازن» نامیده می‌شود.


بذرافشانی مراتع


در گذشته‌های نه چندان دور، به منظور بذرپاشی مراتع بدین گونه عمل می‌شد که با آویزان کردن کیسه کوچکی از بذر علوفه‌های مرتعی خوشخوراک بر گردن بزهای نر قوی هیکل اخته شده (پاجنگ) بذرها از سوراخ کوچک ته کیسه به سطح مرتع می‌ریخت و چون دام‌های دیگر به دنبال پاجنگ حرکت می‌کردند، بذرها را لگد و زیر خاک می‌کردند.
دامداران و عشایر منطقه خوارتوران شاهرود، تا سه دهه پیش با جمع‌آوری گل تاغ (بذرهای تاغ) و کشت آن در نقاط مناسب، امکان تکثیر آن و تولید علوفه را برای دام‌های خود (به ویژه شتر و بز) فراهم می‌کردند.
دامداران روستای امامزاده عبدالله (سمنان) به منظور تکثیر گیاه دارویی و صنعتی باریجه، با جمع‌آوری بذر و کشت آن در نقاط مستعد، موجبات گسترش رویشگاه‌های این گیاه صنعتی را فراهم نموده‌اند.


قرق مراتع


در بین عشایر ایل سنگسری، قرقچی‌ها موظفند گله‌های عشایر و دامداران کوچرو را که به گذری یا راهرویی معروفند، زیر نظر داشته باشند و از توقف گله‌های کوچرو به منظور استراحت، چرای دام در حال کوچ ممانعت نمایند. پرداخت مزد قرقچی منوط به انجام درست وظیفه وی در حفاظت از مراتع است. همچنین عشایر سنگسری زمانی که منطقه قشلاقی خود را در اوایل بهار ترک می‌کنند، به افراد بومی توصیه می‌کنند، تا از مراتع آنها حفاظت نمایند. دامداران روستای امامزاده عبدالله سمنان معمولاً به مدت 35 روز اواخر اردیبهشت تا پایان خردادماه که موسم کوچ عشایر است، قرقچی استخدام می‌کنند.


جدا کردن انواع دام گله و تقسیم و بهره برداری از مرتع برحسب نوع دام


یکی دیگر از روش‌های معمول برای استفاده بهینه از مراتع به ویژه در مراتع ییلاقی، جداسازی انواع دام برحسب سن و جنس می‌باشد. عشایر استان سمنان به ویژه سنگسری‌ها انواع دام را در گله‌هایی خاص و جداگانه می‌چرانند، و این به خاطر تفاوت در عادت غذایی، علوفه مورد علاقه و توانایی آنها در تعلیف قسمت‌های مختلف مرتع (از لحاظ وضعیت توپوگرافی) می‌باشد.
بر این اساس مراتع به شرح ذیل تقسیم‌بندی می‌کنند:

نرچرا، مراتع ویژه کل و قوچ
این قسمت از مراتع در قسمت‌های سردسیر و برف‌گیر و مرتفع واقع است. سردی هوا موجب دیر مست شدن قوچ‌ها می‌شود و در اصطلاح «شور» در نمی‌آورند. این مراتع با مراتع تحت چرای میش‌ها فاصله دارد.

ورچرا، مراتع تعلیف بره‌ها
این بخش از مراتع عمدتاً شامل چمن‌زارها و علف‌زارها نرم است که در دره‌های پرآب و اراضی هموار واقع است.

بزی چرا، مراتع مورد چرای بزها
این مراتع شامل مراتع صخره‌ای است که تنها بزینه‌ها قادرند از علوفه‌های درختچه‌هایی مانند زرشک تعلیف نمایند.

قصر صحرا
مراتع دام‌های قصر و غیر بارور که این مراتع با محل استقرار گله فاصله دارد.

رمئی چرا
مراتع دام‌های دوشا (شیرده) که در اطراف محل استقرار گله قرار دارند.

وراپیون صحرا
مراتعی که میش‌های دارای بره‌های نر در آن تعلیف می‌کنند.

لشت
چمنزارها و علف‌زارهای مرطوب دو طرف رودخانه و چشمه‌سارها، این نوع علف‌زارها مورد تعلیف اسب و قاطر قرار می‌گیرد.

لاغری چرا
محدوده‌ای از علف‌زارهای اطراف خیل که تا پایان دوره استقرار قرق شده و معمولاً به تعلیف دام‌های لاغر بیمار و مصدوم می‌رسد.

حلقه
دامداران روستای تویه دامغان که دوره ییلاقی را در مراتع شمالی روستای خود موسوم به «بغنه کوچک» می‌گذرانند دور قطعه‌ای از چمن‌زار اطراف بنه ( محل استقرار ییلاقی دامداران شمال دامغان) خود با استفاده چوب، حصاری ایجاد می‌کنند و از این طریق شرایط رشد علف‌زار یا چمنزار آن قطعه فراهم می‌گردد. این قطعه چمنزار با آبیاری منظم تا پایان دوره استقرار سرسبز و با طراوت باقی می‌ماند و معمولاً به تعلیف دام‌های بیمار و مصدوم که توان همراهی با گله را ندارند، می‌رسد.

عالم چر
عالم چر نوعی قرق‌شکنی است که به یک سنت منطقه‌ای تبدیل شده است. بر اساس آن تمامی دامداران منطقه کویر شاهرود مجازند بدون در نظر گرفتن حدود و مالکیت مراتع، از 14 فروردین ماه تا آخر اردیبهشت (به مدت 45 روز) از هر کجای مراتع منطقه که مایل باشند، بهره‌برداری نمایند.

محاسن عالم چرا
1- رقابت بین دامداران جهت دستیابی به مراتع سرسبز و استفاده بهینه از مراتع
از اوایل بهار که عالم چرا آغاز می‌شود، هیچ گونه محدودیتی برای بهره‌برداری از قسمت‌های مختلف مراتع منطقه وجود ندارد. ابتدا دامداران برای اطلاع از وضع مراتع اطراف، با وسیله نقلیه به گشت‌زنی در مناطق مختلف می‌پردازند و پس از آگاهی از وضع مراتع، چوپانان نیز سعی می‌کنند در اسرع وقت دام‌هایشان را به بهترین قسمت‌های مرتع برسانند و این امر باعث رقابت بین چوپانان و یافتن بهترین مراتع می‌شود. بنابراین سنت عام چرا باعث شده از مراتع دور دست یا کم آب با توجه به شرایط مطلوب فعلی استفاده شود.
2- عدم وجود درگیری بین عشایر در این دوره از چرا
معمولاً یکی از عوامل مهم درگیری بین دامداران مساله تعلیف دام و تجاوز به مراتع یکدیگر است در عالم چر عملاً چنین مساله و مشکلی وجود ندارد. اواخر دوره عالم چر منطبق با آغاز کوچ بهاره دامداران کوچنده سنگسر است. بنابراین دامداران کوچنده بدون هیچ درگیری ضمن استفاده از مراتع مسیر کوچ به ییلاق می‌رسند.
3- بهره برداری از مناطق کم آب یا فاقد آب
در مراتع دور دست حاشیه‌ای، فقیر و ضعیف که فاقد مالکیت شخصی بوده و به تملک در نیامده و فاقد منابع آب می‌باشد تقارن دوره عالم چر با فصل بهار به علل زیر امکان بهره‌برداری از آنها را عملی ساخته است. وجود پوشش گیاهی سبز و آبدار یکی از مهمترین گروه‌های پوشش گیاهی مناطق خشک را علف‌های موقتی تشکیل می‌دهند که به آنها افمر می‌گویند. ویژگی مهم این گروه، دانه‌دار بودن آنها است. عموماً بعد از هر بارندگی فوراً شروع به رشد می‌کنند و به صورت فرش سبزی سطح قسمت مرطوب صحرا را می‌پوشانند. دوره رویش این گیاهان به مقدار رطوبت موجود در خاک، متناسب است و مدت آن نیز از یک تا یک و نیم تجاوز نمی‌کند. این علف‌ها با تمام شدن رطوبت خاک به سرعت خشک می‌شوند و از بین می‌روند و تجدید زندگی آنها به زمان بارندگی بعدی موکول می‌شود. دام‌ها با بهره‌برداری از این پوشش گیاهی قاردند 7-4 روز بدون نوشیدن آب، به راحتی تحمل نمایند. در صورت نیاز از آب باران که در چاله‌های طبیعی جمع شده استفاده می‌کنند. همچنین شرایط آب و هوای خنک و معتدل و غالباً ابری این فصل میزان آب مصرفی دام‌ها را به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش می‌دهد.
4- تأخیر در بهره‌برداری از مراتع ییلاقی
اکثر بهره‌برداران مراتع منطقه کویر شاهرود را عشایر کوچنده سنگسری تشکیل می‌دهند که ییلاق آنها در ارتفاعات البرز و دامنه‌های جنوبی آن واقع است. در سال‌های پر باران به علت بارندگی زیاد، مراتع منطقه دارای پوشش گیاهی مناسب می‌شوند. این گیاهان یکساله به یکباره سطح دشت‌های وسیع را می‌پوشانند و دام‌ها از این علف‌های یک‌ساله استفاده می‌کنند. این امر باعث تأخیر در کوچ شده و مراتع ییلاقی دیرتر مورد تعلیف قرار می‌گیرند. یا حداقل در زمانی مناسب و پس از آن که پوشش گیاهی فرصت کافی برای رشد می‌یابد مورد تعلیف قرار می‌گیرند.
5- کاهش هزینه تعلیف دستی
در سال‌های پرباران، وجود علف‌های یک‌ساله (افمرها) و سنت عالم چر، دست به دست هم داده و باعث می‌شوند که دام‌ها 30-20 روز زودتر از آغل‌های زمستانی خارج شوند و هزینه‌های تعلیف دستی معادل همین مدت کاهش می‌یابد.
6- کاهش برخی بیماری‌های دامی
چرای آزاد در سطح مراتع از برخی بیماری‌های دامی مانند کپلک که به علت زندگی در آغل‌ها و محیط‌های بسته و نمناک حاصل می‌شود، می‌کاهد. البته چرا در مناطق آلوده خود می‌تواند سبب بیماری‌هایی نظیر کپلک گردد.
7- افزایش کمی و کیفی محصولات دامی
چرای آزاد دام در مراتع بر روی کیفیت پشم و گوشت، اثرات مهم و قابل توجهی دارد. عشایر طایفه چوداری معتقدند که: «گوسفندی که به عالم چر نرود، پشم آن قابل چیدن و استحصال نیست» فربه شدن دام‌ها و افزایش گوشت نیز در اثر استفاده از گیاهان تازه و علوفه متنوع قابل توجه است.
8- انتقال بذور توسط دام در سطح مراتع
بدن دام‌ها ضمن حرکت و چرا در مرتع با قسمت فوقانی گیاهان و با بذرهای احتمالی رسیده برخورد می‌کند و مقداری از بذور مرتعی به پشم گوسفندان می‌چسبد و بدین ترتیب تا نقاط دور حمل و منتقل می‌شود.

معایب عالم‌چر
سنت عالم‌چر دارای معایب و انتقاداتی است که با برنامه‌ریزی سازمان‌های مربوطه قابل پیشگیری است مهم‌ترین این موارد عبارتند از:
1- تخریب مرتع به دلیل هجوم یکباره دامداران غیر بومی از شهرستان‌های مجاور (فیروزکوه، سمنان، گرمسار، کاشمر و... ) و استفاده بیش از ظرفیت مرتع که تخریب مرتع را به دنبال خواهد داشت. این امر عوارض جانبی دیگری نظیر بوته‌کنی جهت سوخت و... را نیز خواهد داشت.
2- انتقال بیماری‌های دامی توسط دام‌های غیر بومی و مهاجر و شیوع آن در منطقه
3- افزایش تلفات ناشی از تغییر یکباره تغذیه از علوفه دستی (خشک) به علوفه تازه
عادت نداشتن دام به مصرف علوفه منطقه باعث بیماری علفی یا آنتروتوکسی گردیده و تلفات دام را به دنبال دارد.

 

آب دادن به دام‌ها به صورت یک روز در میان (هنار کردن)


بر اساس یک سنت دیرینه دامداری عشایری که دوره قشلاقی را در مناطق کویری جنوب استان می‌گذرانند، از اواخر پاییز تا اواخر زمستان دام‌ها را هنار می‌کنند. بدین معنی که دام‌ها را یک روز در میان آب می‌دهند. روزی که دام ها را آب نمی‌دهند و تشنه نگه می‌دارند را هناری و روزی که احشام آب می‌نوشند را «ویی رو»، یا روز آبی می‌نامند. هنار روشی است برای مقابله با کم‌آبی و بدآبی، سازگاری دام با طبیعت سخت کویر، بهره‌برداری بهینه از تمام سطح مرتع، رعایت بهداشت دام در آغل و...
عشایر سنگسری اعتقاد دارند که هنار کردن، دام را در مقابل کم‌آبی، کمبود علوفه و راهپیمایی در مسیر کوچ مقاوم می‌سازد و چنانچه دام‌ها هر روز آب بیاشامند لاغر و نحیف می‌شوند.

زمان هنار
زمان هنار در مناطق مختلف قشلاقی متفاوت است و بسته به شرایط جغرافیایی، طول زمان هنار بین 60 تا 100 روز در نوسان است. در مراتع جنوب روستای نور و کجور، در حاشیه شمالی دشت کویر به خاطر گرمای زودرس، زمان هنار به ماه‌های دی و بهمن محدود می‌شود.

علل پیدایش و شکل گیری هنار
مهم‌ترین عامل شکل‌گیری هنار، استفاده بهینه از تمامی سطح مرتع است. در سامان‌های عرفی مراتع قشلاقی، چاه آب معمولاً یا در وسط مرتع قرار دارد و آغل دام در فاصله کوتاهی از آن قرار گرفته است و یا در مرز بین دو مرتع واقع است. در شق اول، در طول یک روز تنها از یک سمت از مرتع امکان بهره‌برداری وجود دارد.
در روز آبی بخشی از مراتع که به چاه آب محدود می‌شود، مورد چرای دام قرار می‌گیرد و در روز هناری، از بخش دیگر مرتع بهره‌برداری می‌شود. در شق دوم، یک چاه آب مشترک، در حریم بین دو مرتع قرار دارد، در این مراتع، آغل در مرکز مرتع قرار دارد. هر یک از دامداران که به طور اشتراکی از چاه آب بهره‌برداری می‌کنند، با توافق همدیگر روزهای هناری و آبی را تنظیم می‌کنند. بدین صورت که در روز اول، یکی از گله‌ها آبی و گله دیگر هناری می‌باشد و در روز دوم عکس این حالت اتفاق می‌افتد.

هنار دام‌ها در دوره استقرار قشلاقی اثرات مثبت ذیل را به دنبال دارد:
پوشش گیاهی مراتع قشلاقی شامل گیاهان شور از قبیل تاغ، اسکنبیل، خارشتر، گز، شور مرغ و انواع علف شور است. در نتیجه میل دام به شرب آب با تعلیف گیاهان مذکور افزایش یافته و آب بیشتری مصرف می‌کنند. آب اغلب چاه‌ها از کیفیت مناسبی برخوردار نبوده و شور یا لب شور است. معمولاً شوری آب بر اثر وجود کلرور سدیم، سولفات سدیم و منیزیم است. اگر به طور ناگهانی یا مستمر آب شور به گوسفند داده شود، موجب کاهش وزن دام خواهد شد. زیرا دام نمی‌توانند بلافاصله طبع خود را به شوری عادت دهد. شرب زیاد آب شور توسط دام باعث ادرار بیشتر و مرطوب شدن کف آغل می‌شود و جایگاه مرطوب دام نیز موجب شیوع بیماری‌هایی نظیر کپلک و آگالاکسی می‌گردد.
هنار کردن دام‌ها موجب کاهش شرب آب توسط دام گردیده و از کاهش وزن دام و بیماری‌های دامی می‌کاهد. استحصال آب از چاه‌های مالداری با دلو انجام می‌گیرد. برای استحصال هر روزه آب، نیازی به نیروی انسانی بیشتری است. این کار یکی از وظایف اصلی چوپان منزلبان یا دنبال ون است. شاید صرفه جویی در نیروی انسانی یکی از عوامل ایجاد هنار باشد.

 

[ یکشنبه پانزدهم بهمن 1385 ] [ 22:51 ] [ اسماعیل شیدایی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

این وبلاگ به منظور آشنا ساختن کلیه علاقه مندان به منابع طبیعی مخصوصا مرتع و آبخیزداری فعالیت می کند.
موضوعات وب
امکانات وب